اسدالله معطوفي در جمع
انجمن ميراث گنبد: من تركمن هستم و به آن افتخار
مي كنم
به گزارش خبرنگار
سایت دانشجویان و دانش آموختگان ترکمن از گنبد، اسدالله معطوفي نويسنده و مورخ نامدار
گرگان در جمع اعضاي شعر و ادب ميراث و ديگر علاقمندان فرهنگ و تاريخ و ادبيات تركمن
عصر جمعه 10/6/1385 در گنبد حضور يافت و درباره تاريخ تركمن به ارائه سخنراني پرداخت.
بنا به اهميت سخنان اين استاد بر جسته كه حدود چهار هزار صفحه درباره تاريخ تركمن
ها مطالبي ارزنده به رشته تحرير در آورده است و آثاري ارزشمند از خود به يادگار گذاشته
است، در ذيل مي آيد.
ضمن سلام و تشكر از محبت شما كه مرا به جمع پرشورتان دعوت نموديد. بنده فارس و تركمن
قاطي دارم.اگر مرا تركمن بگوييد درست است.براي سومين بار تأكيد مي كنم من تركمن هستم.
و ار گفتن اين سخن هيچ ترس و ابايي ندارم.بلكه افتخار مي كنم. صداي هودي و لاله دختران
دشت هنوز در گوش من طنين انداز است. با زبان تركمني آشنايي دارم و كودكي ام را در
شهر آق قلا سپري نمودم.
اصولا دو تاريخ براي تركمن ها قائل شده اند: اول تاريخ افسانه اي يا اسطوره اي دوم
تاريخ واقعي و مكتوب.
تاريخ افسانه اي تركمنها از حدود چهار هزار سال قبل آغاز مي شود. كه در پهنه آسيا
اتفاق مي افتد.
اغوز جد بزرگ تركمنها، تركها، ازبكها، قزاق ها مي باشد.ذكر اين نكته الزامي است كه
مغول با ترك تفاوت دارد. و مغول را نبايد ترك ناميد.
سه كلمه در تحقيقاتم خيلي مهم است: اغوز-ترك-تركمن
در اسطوره ها صحبت از ايرانيان و تورانيان است. و تركمن ها زير مجموعه ايران به شمار
مي روند. زيرا تركمن از زمان هخامنشيان در قلمرو ايران مي زيستند و زير نظر حكومت
آنها بودند. ارتباط دانستن تركمنها با چين اشتباه است. زيرا تاريخ چين انقطاع و بريدگي
دارد. ولي تاريخ ايران يكسره و پيوسته است و از هم گسيختگي و انقطاع ندارد. بنابراين
انطباق تاريخ تركمن با تاريخ ايران راحت تر و منطقي تر است. در اسطوره ها مي گويند
كه كيومرث بن يافث تركستان را به امارت خود در آورد. وي پسري به نام ترك و اشكارس
و ريباري داشت.
كتاب خواجه نصرالدين فضل الله همداني يكي از مستندترين تاريخ ها درباره تركمن ها
مي باشد.وي فصول خيلي زيبايي درباره تركمن ها آورده است.
رشيد الدين در كتابش درباره تاريخ اسطوره اي تركمن ها مي نويسد:
نوح سه پسر به نامهاي يافث- حام –سام داشت. يافث هفت پسر داشت كه يكي اش ترك بود.
يعني جد تركان و پسر وي اليجه خان نام داشت.
خواجه رشيد الدين خود بين تركمنها در آن زمان مي زيسته است.
من معتقدم نژاد تركمن هيچ ارتباطي با نژاد مغول ندارد. ولي تلفيق حتما دارد، كه بين
ديگر نژادها هم به علت ازدواج هاي سياسي ، مصلحتي، اجباري و غيره مرسوم بوده است.تاريخ
به من اجازه نمي دهد كه تركمنها را از نژاد مغول بدانم و در اينجا سخن برخي از صاحب
نظران را در اين مورد نقد مي كنم.
باز در اسطوره ها مي خوانيم: مغول چهار پسر داشت يكي آنها قره خان بوده كه جد اغوز
مي باشد. اصولا اسطوره تاريخ غبار گرفته است و نمي توان به آن اعتماد زيادي كرد و
آن را حقيقت دانست. بنابراين اعتبار ندارد.
اسطوره تاريخ سينه به سينه است و تاريخ نگاشته و مكتوب نيست.
از اغوز خان 24 شعبه ايجاد مي شود كه قطعا جد تركها و تركمن ها همين اغوز خان بوده
است. و اما از اسطوره گذر مي كنيم و وارد تاريخ واقعي مي شويم. و در ان امپراطوري
بزرگ سلجوقيان را مي بينيم كه از قوم قنيق تركمنها بوده است. تمام قبايلي كه در آسياي
ميانه زندگي كردند به علت كوچ و عدم اسكان و استقرار طولاني نتوانستند تمدن پايه
ريزي كنند.
در دوران هخامنشيان جاهايي بود كه بعدها محل كر و فر و تاخت و تازي و قدرت نمايي
تركمن ها بود از جمله مرو – نساء-.
در آن زمان سكاها نيز بودند. اشتراكاتي را بين ترك ها و تركمنها و سكاها مي بينيم.
مثلا شيو ه هاي دفن تركمن ها با سكاها بسيار نزديك است.
ذكر اين نكته مهم است كه در تاريخ تمدنها و ملل و اقوام با همديگر برخورد و تأثير
پذيري داشته اند. اكنون مي بينيم كه بخشي از موسيقي سنتي علي آباد كتول مال تركمنها
است.اگر قيجاق و تامديره جزء آلات موسيقي تركمنها ست حضور آن را در ميان مردم خراسان
هم مي بينيم.
تركمنها هزار سال پيش و ترك ها هزار و پانصد سال پيش تمدن ايجاد كردند. اشكانيان
دو هزار سال پيش زندگي مي كردند. پايتخت آنها شهر نسا بوده است.
يوزيك يكي از زينت آلات زنان يموت جعفر باي است و جزء زيور آلات زمان تركمنها مي
باشد. اين منگوله را در ميان آثار تاريخي اشكانيان نيز مي بينيم. و اين سئوال ايجاد
مي شود كه آيا اشكانيان از تركمنها تأثير پذيرفته اند.؟
در بين فرهنگ گرگاني ها به مجاورت و همزيستي با تركمنها نوعي تأثيرپذيري ديده مي
شود. من مطمئنم كه گرگاني ها برخي از آداب و رسوم خود را از تركمن ها پذيرفته اند
و اخذ كرده اند. حضور تركمن ها را 900 سال پيش در منطقه گرگان مي بينيم. مگر مي شود
كه دو تا قوم بده بستان نداشته باشند.
و اما در باره هونها بايد گفت كه آنها مغول بودند و ريشه ترك داشتند.
محل قلمرو آنها اورخون بود. و يك ياز ريشه هاي تركهاي اغوز را در هون ها مي بينيم.
اما حدود 1700 سال پيش طلوع تمدن اغوز جد تركها و تركمن ها را بصورت روشن تري مي
بينيم.در آن زمان آسيا به سه امپراطوري تقسيم مي شد.
درباره قبايل بيانگرد از جمله تركمنها بايد گفت كه آنها جايي نمي شود براي قبايل
بيانگرد پيدا كرد. اصولا آنها يك جا استقرا ندارند.دنبال آب و مرتع بودند. و در حال
جنگ و دفاع. برخي اوقات پيروز مي شدند و برخي هنگگام شكست مي خوردند.
اسكندر مقدوني اشكانيان را شكست مي دهد. وي با گروهي به نام توپه برخورد مي كند كه
آنها اغوز بودند.
تاريخ را ورق مي زنيم و به سال 550 ميلادي مي رسيم حكومت گوگ تركها را در آن دوره
مي بينيم. امپراطوري كه پايتخت آن بلاساغون بود. و تحت رهبري بومين خان لرزه بر اندام
دشمنان مي انداخت و در جهان آن زمان يك قدرت بزرگ به شمار مي رفت.
سنگ نبشته هاي يني سئي و اورخون از اين دوران به يادگار مانده است. عنصر تمدن تركان
از اين امپراطوري باقي مي ماند و در سنگ نوشته هاي فوق اغوز را مشاهده مي كنيم و
بايد گفت: براي اولين بار اغوز در سنگ نوشته هاي يني سئي و اورخون ديده شد.
به هزار سال پيش مي رسيم كه آرام آرام كلمه تركمان را در تواريخ مي بينيم. اين ها
اغوزهايي بودند كه از ديگر تركها جدا شدند و در اطراف سيحون و جيحون سكني گزيدند.اولين
منابع ايراني به مانند بيهقي-عبدالطيف قزويني- راحه الصدور- خواج رشيد الدين به كلمه
تركمن ها اشاره دارد. تركهايي كه به اسلام روي آوردند و ترك ايمان ناميده شدند.
اولين كسي كه به كلمه تركمن اشاره كرد «مقدسي» بود. وي 1100 سال پيش در كتابش از
تركمنها نام برد. به سال 395 هجري قمري مي رسيم كه مركز تركمنها اسپيجاب- طراز- سمرقند
و چاچ بوده است. گرديزي در كتابش آورده است كه تركمن ها به تجارت دام مشغول بودند.در
مدارك فارسي اكثرا كلمه تركمان را مي بينيم. درباره وجه تسميه تركمن ها گفته اند.
ترك نيرومند- ترك مانند- ترك با ايمان- و غيره.
تركمنها بعد از اسلام امپراطوري بزرگ سلجوقيان را تشكيل مي دهند. وسيع ترين و قدرتمندترين
امپراطوري كه در ايران ايجاد شد.
يبغو رهبران و سران سلجوقيان بودند كه امروز آق سقال و ياش اولي گفته مي شود.مسعودي
يك جا اشاره مي كند به شاهان توقوز اغوز، سه سال بعد از او استخري از حدود سر زمين
غز نام مي برد.
ابو ريحان بيروني در كتاب التفهيم و هفت اقليم اشاره مي كند كه تركمن ها را در اقليم
ششم مي داند. با توجه به منابع و مدارك تاريخي حضور تركمن ها در گرگان و دشت به هزار
سال پيش مي رسد. و سخن برخي حضور تركمنها را از دوره صفويان و چهار صد سال مي دانند
صحيح نمي باشد.
و اما درباره سلجوقيان بايد گفت: سلجوق پسر دقاق بود. كه اولين هسته مقاومت تركمن
ها را ايجاد كرد. در كتاب حد العدور آمده است: سلجوق سه پسر به نامهاي موسي – ميكائيل-
ارسلان داشت و ارسلان دو فرزند به نامهاي چاغري و طغرل بزرگ.
دوره سامانيان و غزنويان نا گفته ماند كه در اينجا به اختصار مي توان گفت: كسي كه
مي خواهد تركمن ها را خوب بشناسد بايد از دوره سامانيان شروع كند. تركمن ها از سامانيان
حمايت مي كنند . سرداران تركمن و ترك در اين دوره توانمندي و قدرت خود را نشان مي
دهند. در غزنويان سرداران تركمن دست به تهاجم مي زنند. وقتي غزنويان را شكست مي دهند.
دندانقان جايي است كه آفتاب حكومت تركمن از آنجا طلوع مي كندو در جنگ دندانقان سلطان
مسعود را شكست مي دهند و حكومت سلجوقيان آرام آرام شكل مي گيرد.بايد گفت اولين امپراطوري
بزرگ را پس از اسلام سلجوقيان تركمن ايجاد كردند. و قبل از اسلام گوگ تركها در اسياي
ميانه امپراطوري بزرگي تشكيل دادند.
طغرل از برجسته ترين سلاطين سلجوقي است كه سياستمدار خيلي بزرگي بود. طغرل كسي است
كه در بغداد پايتخت خلفاي اسلامي جولان مي دهد. نفس خليفه را مي گيرد. دختر خليفه
را به همسري بر مي گزيند و شكوه و هيبت تركمن ها را به اثبات مي رساند.
اويغورها الفباي سغدي را گرفتند و از آن استفاده كردند
يك حكومت اغوز ديگر در منطقه خزران بوده است.
ابن فضلان صراحتا اشاره به اين حكومت مي كند. عاملان اين حكومت بعد ها به ارپا رفتند
. آنها از پاپاق استفاده مي كردند.
اسكندر بيك تركمان كه خودش از نويسندگان تركمن بوده است مي نويسد: تركمنها در عصر
صفوي بين دو رود اترك و گرگان مي زيستند و آنجا يورت داشتند. استفاده از خواجه نظام
الملك طوسي وزير شايسته و كاردان توسط سلجوقيان از درايت آنها بوده است.
طغرل نابغه حكومت داري بود. و زمان ملك شاه سلجوقي هم ايران در اوج بود. در كتب قتبه
الكتاب اشاره شده است به اين مطلب كه اينانج بلگا اولوغ جاندير بيگ مسئول اجراي كارهاي
مردم بود كه از تركمنان بوده است.
مذهب تركمنها قبا از اسلام شومانيسم بوده است.كه توتم آنها گرگ و يا قوچ بوده است.
سخن آخر اينكه ايران مال تركمن ها و تركمن ها مال ايران است. تفاهم و شناخت اقوام
از همديگر نشان مدنيت و توسعه يافتگي است. من خودم را بخشي از تركمن ها مي دانم و
آنها را از صميم قلب دوست دارم. گزارش از: لطيف ايزدي
با تشكر از: سبحان بردي حاجيلي دوجيمنبع
اين مطلب: سايت دانشجويان و دانش آموختگان تركمن ايران