سال هاي طولاني است
که زندگي ساکنان اطراف درياي خزر تحت تأثير رقابت هاي نفتي دگرگون شده است بنابراين
خزر امروزه بيش از هر زمان ديگري نه تنها به عنوان بزرگترين درياچه بسته جهان بلکه
به عنوان رقابتي ترين حوزه نفتي جهان در ميان پنج کشور حاشيه آن نيز شناخته مي شود.
با اين همه خزر در
حال تجربه کردن اتفاقات ناگواري نيز هست که مسير آن ها را بايد در ژاپن، انگلستان،
اسکاتلند، هلند و ايرلند شمالي جستجو کرد.يک گزارش علمي که
حاصل تحقيق پژوهشگران پروژه سم شناسي برنامه محيط زيست خزر و با همکاري موسسات تحقيقاتي
کشورهاي حاشيه ي خزر و چندين مرکز تحقيقاتي در اروپا و ژاپن است - و در نشريه آلودگي
هاي محيط زيست منتشر شده - نشان مي دهد که حدود ده هزار خوک آبي (فک) خزر تنها در
فاصله پنج ماه يعني از ماه آوريل تا اوت سال 2000 در اثر ابتلا به نوعي بيماري ويروسي
به نام CDV از بين رفته اند. اين بيماري در ميان
سگ هاي اهلي شايع است اما نمونه هايي از ويروس را مي توان در ميان روباه ها و ساير
جانوران وحشي نيز يافت اما همه گيري اين ويروس در ميان فک هاي خزر پديده اي نادر
گزارش شده است.فک هاي خزري که به
نام علمي فوکا کاسپيکا Phuca Caspica شناخته مي شوند، از جمله نادرترين جانوران شناخته
شده روي زمين هستند و در تقسيم بندي اتحاديه بين المللي حفاظت از طبيعت در فهرست
قرمز که مربوط به جانوران آسيب پذير است، قرار دارند. طول آنها گاه به ۱۶۰ سانتيمتر
و وزنشان در زمان بلوغ به ۱۰۰ کيلوگرم مي رسد. اما نکته ي حائز اهميت در دوره ي زندگي
۵۰ ساله ي فک هاي خزري اين است که آن ها به سواحل ايران بيش از سواحل چهار کشور حاشيه
اي ديگر نزديک مي شوند زيرا زمستان ها را به عنوان فصل زادآوري بر روي قطعات يخي
سواحل شمالي مي گذرانند اما در بهار و تابستان عمدتأ سواحل ايران را ترجيح مي دهند.تحقيقات اوليه -
منتشر شده در نشريه "بيماري هاي عفوني در حال ظهور" - که با حمايت مالي بانک جهاني
و تحت نظر دکتر سيموس کندي در ايرلند شمالي انجام شد نشان داد اندام هاي داخلي و
توليد مثلي فک ها پوشيده از زخم هاي ناشي از ضايعات ويروسي بوده است.
اما گزارش هاي بعدي
به علت هاي ديگري براي مرگ و مير فک هاي خزري اشاره داشتند که مهمترين آنها وجود
انواعي از سموم کشاورزي نظير د د ت و سموم حاصل از پساب کارخانجات صنعتي در بافت
هاي چربي فک ها بود به طوري که در همايش محيط زيست دريايي در اوتسوچي ژاپن علت مرگ
و مير فک هاي خزري به اثر تضعيف کننده آلودگي هاي صنعتي و در نتيجه ناتواني دستگاه
ايمني بدن فک ها در مقابل ويروس ها اشاره شد. دو گزارش علمي که
توسط محققان دانشگاه ايهيم ژاپن در نشريه آلودگي هاي محيط زيست منتشر شده حاکي از
غلظت فراوان مواد حاصل از تجزيه کلر در بافت هاي چربي و کبد فک هاست. کلر در صنايع
نساجي به عنوان رنگ بر به کار برده مي شود و مهمترين کارخانجات نساجي در اطراف خزر
در حاشيه جنوبي اين درياچه قرار دارند. يک نمونه ديگر از
مواد موجود در بافت هاي بدن فک ها انواعي از آفت کش هاي موسوم به پي سي بي است که
در جريان شسته شدن خاک هاي کشاورزي يا در نتيجه ي بالا آمدن سطح آب خزر در نواحي
ساحلي به درون درياچه راه يافته اند. بنابراين وقوع مرگ
و مير ناشي از همه گيري ويروسي سال ۲۰۰۰ ميلادي در ميان فک هاي خزر نه تنها به علت
آلودگي هاي صنعتي قابل توجيه است، بلکه با افزايش آلودگي هاي نفتي و کاهش جمعيت ماهي
کيلکا که بيش از ۷۰ درصد ازغذاي فک خزري وابسته به اين ماهي است، مي توان همچنان
در انتظار تلفات بيشتري در جمعيت فک ها بود.طبق آمار انجمن بين
المللي حفاظت از فک ها تا پيش از فروپاشي شوروي سابق سالانه ۲۰ تا ۲۵ هزار بچه فک
براي استفاده از پوست و چربي آنها شکار مي شدند، اما در حال حاضر هيچ کنترل ضابطه
مندي براي حفاظت از فک هاي خزري توسط کشورهاي ساحلي خزر اعمال نمي شود ضمن آن که
آلودگي هاي صنعتي هر روز بر ميزان تلفات اين جانداران نادر اضافه مي کند. شايد همچنان
که تعداد صنايع چوب و نساجي در حاشيه ي خزر افزايش مي يابند و بالا آمدن سطح آب درياچه
باعث وارد شدن آفات به آب مي شود ديگر زمان طولاني تا آخرين وداع با فک هاي خزري
نمانده باشد. منبع: بي بي سي