رمان « آواي صحرا» نوشته نويسنده صاحب نام ترکمن عبدالرحمن اونق است که چاپ نخست
آن در سال 1381 توسط انتشارات سوره مهر منتشر شد. اين رمان در 399 صفحه نگاشته شده
، و داستاني تاريخي است که نويسنده در آن، آواي جدائي ها، آواي مهرباني ها و نيکي
ها، آواي عشق و کينه، آواي باورها و ناباوري ها، آواي تفرقه و اتحاد، آواي جنگ وصلح،
آواي توطئه و يکرنگي، آواي سنت ها و رسوم و آواي يموت ها وتکه ها را در هم تنيده
و بهم بافته و بعنوان مجموعه اي واحد عرضه مي نمايد.
جايگاه اصلي حوادث و ماجراهاي اين رمان «کمش دفه» است. امتداد رويدادها به ديگر نقاط
حاشيه درياي خزر و «اينچه برون» نيز کشيده ميشود. رمان عليرغم تاريخي بودنش در توصيف
اماکن و روستاها آنطور که بايد انتظارات را برآورده نمي سازد، و اين شايد يکي از
ضعف هاي اين رمان باشد.
زمان وقوع رويدادهاي رمان از آغاز تا پايان در دوران قاجاريه و دوره سلطنت ناصرالدين
شاه است. که به صراحت در داستان نيز عنوان مي شود. نويسنده رمان در انعکاس واقعيت
هاي اين دوران موفق است. يکي از حقايق مربوط به اين دوران اين بود که شاهان قاجار
براي اعمال اقتدار شاهانه خود هميشه تلاش ميکردند که سياست تفرقه بيانداز و حکومت
کن را بهر شکل ممکن بکار گيرند. " يک مسافر انگليسي مي نويسد که « شاهان قاجار امنيت
وآسايش خود را با سوءاستفاه از حسادت هاي گروهي و تحريک شده آنها تأمين ميکردند.»"
( ايران بين دو انقلاب: ي. آبراهاميان ـ صفحه 54) " آنان(شاهان قاجار) با دامن زدن
به اختلافات محلي ــ ميان حيدري ها و نعمتي ها در شوشتر، اصفهان، قزوين، شيراز؛ ميان
شيخي ها و متشزعه ها در تبريز... ميان ترکمن ها و فارس ها در شمال شرق و... حضور
خود را در مناطق دور افتاده حفظ مي کردند و اطرافيان خود را يه حکمراني ولايات مي
گماشتند." (هماجا صفحه 55) . سياست توطئه و تفرقه قاجار حتي به ميان طوايف مختلف
ترکمن ها نيز امتداد مي يافته است که آواي ترکمن بروشني آن را بگوش و چشم خواننده
مي رساند.
داستان با بحران عجيبي شروع مي شود. بحراني که مجموعه اي از تناقضات است.از يک طرف
هيجان ديدار دوباره مردان،يکي از قهرمانان اصلي رمان، که سال ها از خانه و خانواد
ربوده شده، مرداني که روزها و شب ها به دنبالش گشته بودند، مرداني که در نبودش اشک
ها ريخته شده بود؛ همه ده را پر مي کند. اما ناباوري، ناباوري به حکومت ها چه ايراني،
چه روسي، نا باوري نسبت به اينکه چرا اکنون مردان را پس مي دهند، چرا بعد از اينهمه
سال ها، ترديد را رشد مي دهد. مادرو پدر، خويشاوندان، مردان و زنان ده در برابر دو
راهي خوشحالي يا بدبيني قرار مي گيرند. مردان را پس مي دهند، چه خوب، ولي نکند نقشه
اي در کار باشد؟ توطئه اي چيده شده باشد؟
نويسنده با مهارتي زيبا نشان مي دهد که مردان و زنان ترکمن، ابه ترکمن چه اندازه
زجر کشيده و چه ها گذرانده است که حتي در روز آمدن مردان نميتوانند خوش باشند، بلکه
بيم از توطئه، نگراني از غريبه جلوه خود رابه وضوح تمام نشان ميدهد.
برخورد پدر ومادر که جگرگوشه خود را بازيافته اند، برخورد ترکمن ها اعم از زن ومرد،
پير و جوان با مردان به زيبايي تشريح شده است.
مردان نيز از طرفي ديگر متوجه اين برخورد دوگانه است. « مردان انتظار هلهله و شادي
استقبال کنندگان را نداشت اما از طرز نگاه کردنشان هم هيچ خوشش نيامد. انگار غريبه
اي از آن ور دنيا به سرزمين شان پا کذاشته بود» (آواي صحراــ صفحه 52 )
مارال، آهوي زيباي ابه نيز گرفتار تناقض است. از يک طرف دوباره ديدن مردان، عشق دوران
کودکيش، دوست و همراز دوران کودکيش بازگشته « اما با قيافه اي ديگر. مارال هيچ نشاني
از آن کودک خجول سر به زير در مردان نمي بيند»(آواي صحراـ صفحه 53) دل مارال سرشار
از شادي و نگراني است. «او تعلق به اينجا ندارد، نمي تواند دوام بياورد، اي کاش صورتش
مثل صورت جوانان صحرا آفتاب سوخته بود و به قهوه اي ميزد ...چرا؟ من حالا چطور مي
توانم تمام آنچه را که در طول اين سالها در قلبم جمع کرده ام به او بگويم؟» (آواي
صحراـ صفحه 53)
عبدالرحمن اونق الحق به زيبايي از بحران پدر و مادر خوانده مردان نيز پرده برداري
ميکند. رضاقلي خان و گل بانو در آستانه از دست دادن پسري هستند که آنهمه سال در آغوششان
پرورده اند. بدون مردان ديگر زندگي برايشان معنائي ندارد، او تمام هستي آنهاست. مردان
عضوي از خانواده آنهاست، فرزند آنهاست، گل بانو بي او نابود ميشود همينطور رضاقلي
خان. (آواي صحراـ صفحات 29ـ28 )
اما حکومت قاجار نقشه هايي دارد. حال در اين ميان براي حکومت قاجار فرقي نمي کند
که مردان قرباني اهداف شان بشود يا نشود. هدف او، يعني ناصرالدين شاه فقط اين است
که «تراکمه را سرجايشان بنشاند.» او نيز ميخواهد « به مانند نادرشاه ترکمن ها را
سرکوب کند و خود را شاه قدرتمندي نشان دهد.»(آواي صحرا ـ صفحه 18) انديشه او در اين
است که « اگر اين جوان بتواند اين دو تيره جعفرباي و آتاباي را با هم متحد کرده و
عليه تکه ها بشوراند، بسياري از مشکلات ما در آنجا حل خواهد شد. هم از دست قبيله
بد قلق راحت مي شويم و هم راهمان براي مطيع ساختن بقيه تيره ها باز مي شود.» (آواي
صحرا ـ صفحه 21)
آتش اختلافات و درگيري ها ميان طايفه هاي گوناگون ترکمن هم بدلايل تاريخي و هم بعلت
دسيسه چيني هاي تفرقه افکنانه دولت هاي روس و ايران و مداخله جوئي هاي حيله گرانه
انگليسي ها، شعله ور است. توصيف هاي واقع گرايانه عبدالرحمن اونق ازاين پديده و رنج
تاريخي بدون هيچ اغراق، در سطح بالائي ارائه گشته است. « خيلي وقت است که عطش جنگ
ميان اين دو تيره فروکش کرده است، به جز در ميان چپاولزنان که آن هم بيشتر از طرف
راهزنان و شايد جوانان طالب جنگ است. آتاباي ها، هم باقشون استرآباد درجنگند و هم
با تکه ها و هم بايد مواظب جعفرباي ها باشند. جعفرباي ها هم ديگر انگيزه اي براي
جنگيدن ندارند، مگر براي گرفتن انتقام. با توجه به شناختي که ما از جعفرباي ها داريم،
آنها منطقي ترين تيره ميان ترکمن ها هستند. راحت مي شود باهاشان کنار آمد. حالا يک
نفر باغيرت لازم است که پاپيش بگذارد تا آنها را از اشتباهشان در بياورد. يک نفر
که هم دلش به حال آنها بسوزد و هم بادل و جان بخواهد به اين برادرکشي پايان دهد.
خودشان امکان ندارد به اين نتيجه برسند. غرورشان اين اجازه را به آنها نمي دهد. اگر
هم به اين نتيجه رسيده باشند که صلح کنند، دوست دارند اول ديگري قدم پيش بگذارد.
اين درحالي است که خان هاي هردو تيره، هم خان آتاباي و هم خان جعفرباي، دوستان قديمي
هستند. کساني هستند که قبلا در جنگ عليه روس ها در کنار هم جنگيده اند. حالا اگر
کسي پيدا شود و بتواند آنها را راضي بکند، خيلي از مشکلات حل مي شود. و چه بهتر که
آن يک نفر الياس آخوند(پدر مردان) باشد. بر اساس اطلاعات ما، خان کمش دفه قبل از
همه، به مصلحت او عمل مي کند که البته نه فقط کمش دفه بلکه همه ابه ها به او به ديده
احترام مي نگرند. هم آخوند است و هم طبيب، و اگر مردان بتواند پدر را به اين کار
راضي کند، چند ماه نشده کار تمام است. مهم خان هاي دو تيره هستند. خان ها اگر راضي
شوند راضي کردن بزرگان هم چندان مشکل نيست. اگر اين اتحاد صورت بگيرد و آتاباي ها
از بابت جعفرباي ها خيال شان راحت شود، با روحيه و افرادبيشتري بر تکه ها خواهند
تاخت. مخصوصا اگر ترتيبي داده شود که قشون استرآباد هم هماهنگ با آتاباي ها بر تکه
ها هجوم بياورند، کار تکه ها تمام است.» ( آواي صحرا صفحات 25 ـ 24 )
ناصرالدين شاه در خيالش تکه ها را مي ديد که پا به فرار گذاشته و قشون ايران از کشته
آنها پشته ساخته است. ( آواي صحراـ صفحه 25) غافل از اينکه « در صحراي ترکمن، هيچ
چيز را از قبل نمي شود پيش بيني کرد» (آواي صحراـ صفحه 24)
مردان اما، با وظيفه اي بس سنگين به ميان ابه و به ميان مردمش باز ميگردد. حالا او
فقط به ديدار پدر ومادرش نمي رود، يا فقط متحد کردن يموت ها وظيفه اش نيست. وظيفه
اي بمراتب بزرگتر و با ارزش تر براي خود تصور مي کند... و سفر را توفيقي اجباري مي
داند که توسط آن تلاش دارد ذهنيت ترکمن ها را به ايران عوض کند. ترکمن ها بايد خود
را يک ايراني بدانند، يک ايراني. ( آواي صحراـ صفحه 43)
مردان به ابه کمش دفه وارد مي شود، به ميان مردمش، مردمي که « خواب بعد از ناهار
جزو عادت آنهاست وچاي بعد از خواب...مخصوصا چاي سبز با شکلات ترش بادکوبه اي، دل
چسبترين لحظه هاي آنها.» (آواي صحراـ صفحه 69)
توطئه خط سرخي است که در طول تمام داستان نمايان است. مردان که از يکسو توسط توطئه
گران اصلي (دولت قاجار و مباشران انگليسي) به سرزمين پدري اش فرستاده مي شود، از
سوي ديکر در صحرا نيز آماج توطئه است. يک يا چند نفر که وجود مردان به نفعشان نيست
عليه اش شايعه پراکني مي کنند. الياس آخوند فکر ميکند يکي از آنها مي تواند قياس
خان باشد. الياس آخوند ميداند که گرچه ميانه قياس خان با او خوب نيست ولي او آدم
با حوصله اي است، زود تصميم نمي گيرد مگر اينکه روس ها کيشش کرده باشند. با همه اينها
الياس آخوند نمي تواتد به خود بقبولاند. به عاشير لنگ شک ميکند، ولي او نيز نمي تواند
باشد، چون که او يک آدم خرافي است که اگر پشت سر کسي هم شايعه پراکني کند، با خانوده
آخوند چنين نخواهد کرد. پس کي؟ چه کسي؟
نويسنده توطئه هايي را که با مقاصد سياسي جريان دارند بطرز ماهرانه اي با توطئه هايي
که اهداف عشق و عاشقي دارند بهم آميخته و به داستان رنگ و بوي انساني تر ي ميبخشد.
مارال و مردان خاطر همديگر مي خواهند ولي چشم قارلي پسر قياس خان نيز به دنبال مارال
است.
در ميان توطئه ها و شايعه پراکني ها ، در ميان ناباوري ها و بي اعتمادي ها، مردان
هاجر گلجه را پيدا مي کند. پيرزني که مانند او مهاجر است. او از "گليداغ" به کمش
دفه مهاجرت کرده، غريبه اي که با ديگران درست مثل مردان تفاوت دارد. مردان يموت و
هاجر گلجه گوکلان يکديگر را مي يابند. هردوي آنها درد مشترکي دارند. درد مشترکشان
اينستکه ابه هيچ يک از آنها را از خودشان نمي داند. اما اين دو آروزي مشترکي نيز
دارند. آرزوي صلح. «تو طالب صلح هستي، من هم هستم، اما من صلحي مي خواهم که هميشگي
باشد. صلحي که هم ترکمن ها را با هم متحد بکند، اين طوري همسايه هاي ما نيز از جنگيدن
با ما حذر خواهند کرد. ولي ابتدا بايد جعفرباي ها را با آتاباي ها آشتي داد. همين
کاري که تو مي خواهي انجامش بدهي.» (آواي صحراـ صفحه 87ـ86)
عبدالرحمن اونق بسيار زيبا انگيزه آرزوي صلح در دل هاجر گلجه را بقلم مي کشد. صلح
را براي چه ميخواهم؟ « حداقل نفعي که من مي برم اين است که مي توانم قبل از مرگم
يکبار ديگر گليداغ را ببينم و روي کوه هاي سر به فلک کشيده اش بنشينم و منظره زيباي
جنگل ها و باغ هايش را ببينم و گل هايش را ببويم.» (آواي صحراـ صفحه 87). «مي توانم
بياد جواني هايم و بياد کسانم و دوستانم که ديگر هيچگاه نمي بينمشان اشک بريزم...من
هيجده سال در آنجا، درميان کوه هاي گوگلان ها زندگي کردم. جاجاي گليداغ براي من خاطره
است. خاطره اي که هر وقت بيادش مي افتم، تنم بلرزه درمي آيد.»(آواي صحراـ صقحه 87).
و واقعا چه کسي بهتر از مردان که خود نيز « از خاک خود دور افتاده» مي تواند هاجر
گلجه را دريابد؟
ايل و طايفه بازي ها، از خود وازغريبه خوردن ها، غرور و تعصب در جاي جاي داستان بطرز
برجسته اي نمايان است. «ايلي که زمان بدجوري دارد به آنها بازي مي دهد. آنها حتي
قادر نيستند بدانند که دوست کدام است و دشمن چه کسي است. هم از خودي ضربه مي خورند،
هم از غير. اگر از آنها بپرسي براي چه مي جنگيد؟ جواب درستي تحويلت نمي دهند. انتقام!
اين جواب آنهاست. چون آنها ميکشند، ما هم ميکشيم. آنها براي چه ميکشند؟ خواهند گفت
براي اينکه اينها ميکشند. همينطور کشتار و کشتار و کشتار.»( آواي صحراـ صفحه 90)
وظيفه مردان است که پيام آور صلح باشد، منجي صلح باشد. اما متقاعد کردن ديگران کار
آساني نيست و راه پر فراز ونشيبي در پيش روست. راه اتحاد جعفرباي ها و آتاباي ها
سرشار از حوادث هيجان انگيز، سرشار از تلاش و کوشش، سرشار از نيرنگ و توطئه و سرشار
از دسيسه هاي روس ها و ايراني هاست.
آواي صحرا کتابي ست که مي توانم آن را بگرمي به ديگر خوانندگان توصيه نمايم تا لحظاتي
شيرين و هيجان انگيز و صد البته آموزنده را با قهرمانان داستان داشته باشند.