اگرچه قدما شعر را كلام موزون و مقفي و مخيل تعريف كردهاند، عناصر
سازندهي آن طبق تعريف پيشنهادي دكتر محمدرضا شفيعي كدكني عبارتند از:
عاطفه، تخيل: زبان، موسيقي، تشكّل.“1”
ما در اين مقاله و ان شا الله در شمارههاي آينده به تحليل عناصر شعري
در رباعيات “سويجك بولسانگ” از شاعر گرانمايه نازمحمد پقه ميپردازيم و
علاوه بر عناصر پنجگانهاي كه استاد شفيعي كدكني مورد نظر داشتهاند به
بحث دربارهي مضمونپردازي شاعر رباعيات نيز توجه خواهيم داشت.
الف - زبان و موسيقي شعر:
مقصود از زبان شعر تمام عناصر مربوط به واجها، آواها، واژهها، جملهها و
شيوهي تركيب آنها در بافت كلام است. از اين لحاظ زبان شعر با موسيقي
آن نيز يعني وزن و قافيه و رديف نيز پيوستگي دارد.
يكي از ويژگيهاي زباني رباعيات سويجك بولسانگ كاربرد واژههايي مثل قاما،
لانگنگارا، از اين دسته است. شاعر اين واژگان را چنان زيبا در شعر جاي
داده اسن كه گفتاري بودن واژهها احساس نميشود. البته هر شاعر كه بتواند
مسزلن فراواني از اين واژهها و لغات و تركيبات ابداعي خويش را به نحو
احسن رد شعر به كار ببرد، درجهي والاي ابتكار زباني او را نشان ميدهد.
قاري ماما لانگنگاراسين قاقيب دور“2”
قامانگي قويوپ گل گلنگده دوستوم“3”
استفاده از پسواژهها و پيشواژههاي اوايي و معنايي كه معمولا در گفتار
عاميانه كاربرد دارد، از وسژگيهاي ديگر زبان شعر رد اين مجموعهي رباعيات
است. اگر چه اين گونه كاربرد در شعر تركمنستان وجود دارد، وجود آن در شعر
تركمني ايران امري بديع است. از بسامد اين واژهها ميتوان دريافت كه
شاعر آگاهانه از “- ده - ها - يا - دا، آ - ، - ام و... در اشعار خود بهرهمند
شده و به دليل كثرت تكرار ويژگي سبكي اين شاعر خوش ذوق ميتوان محسوب
كرد.
آي - ام گوچر گيدر سويگي بولماسا“4”
انتك - ااير گوز ياشينگي دوكردن“5”
يكي از قابليتهاي زبان تركمني كه زبان شناسان از آن به عنوان ويژگي
زايايي زبان ياد ميكنند، ساخت فعل از واژههاي غير فعل چون اسم و صفت
است، اين قابليت حتي به واژههاي اقتباسي و دخيل از زبانهاي ديگر نيز
تعميم مييابد:
آبادان لاشماق “ساخت مصدر از واژه فارسي”
سيويلا ليزا لاشماق “متمدن شدن، از واژهي”Civlization“ “هوورتگه” به معني
آشيان واژه تركمني و اسم است. شاعر از اين واژهي تركمني چول: دشت،
اسم مشتق ساخته است و با كاربرد آن همراه واژه فارسي گلستان، موسيقي
درون مصراع ايجاد نموده است:
بوگيدن تاقيرليق گزارا دونيپ چولستان - داگلستان لار دوره سين“3”
از لحاظ موسيقي كناري شاعر به قواعد كلاسيك قافيه و رديف در شعر پايبند
نيست و نشانههايي از تحول در آن به چشم ميخورد، اين گونه تحول خاصه
در قالب كلاسيك رباعي جسارت ميطلبد، ناز محمد پقه در رباعي “آلغيلي
مصراع اول دو دوم را با واژگان 0آباد، بي باد” مققي ساخته و پس از آن
رديف در علم دير آورده است، در مصراع چهارم همين رباعي، قافيه را با
رديف بيت اول “علم دير، اليمدير” قافيه نموده است. كه تركيبي از قافيه
- رديف در چهار مصراع مشاهده ميشود.
بو دنيايني آباد (قافيه) اتجك علم دير (رديف)
بو دنياني بيباد (قافيه) اتجك علم دير (رديف - قافيه)
عالم بوليب علمه عمل اتمه سنگ
ارتهسي سنگ ياقانگ منينگ اليمدير (قافيه) “9”
در رباعي “كـوسنگ” نيز اين تصرف در قافيه و رديف در شعر كلاسيك نيز مشهود
است و علماي بلايع تكرار اولين قافيه غزل را در پايان مصراع چهارم باعث
زيبايي و آن را صنعت ردالقافيه شمردهاند . قاضي برهان الدين سيواسلي
سروده است:
ديديم لبيني سورسام و امسم اولامي؟
بو درديمه منينگ عجب ام-سم اولامي؟
چون ارمس اليم وصلينه، دوشميشام ايراق
دويشده خيالي منينگ لبين امسم اولامي؟“11”
در قافيههاي رباعي “يازغيت” قافيههاي “چاپدي، ياقدي، بوكدي،“12” با
توجه به ريشهي فعل، “چاپ، ياق، بولك” هم قافيه نتوانند شد، اما در شعر
تركمني اين گونه قوافي و قافيه قرار دادن برخي حروف كه جايگاه يا مخرج
نزديك به هم دارند. معمول است پسوند ماضي ساز “دي” در قافيههاي فوق به
عنوان حروف مشترك آمده است.
در برخي موارد رديفهاي طولاني در كنار قافيه، باعث غنايي موسيقي و
احساس در شعر شده است. در صورتي كه رديفهاي دشوار يكنواخته از محاسن
كلام سخنوران خواهد بود “واي ايندي”“13” در “گيدر سويگي بولماسا“14”
نمونهي اين موضوع است؟
گونش اوچر گيدر سويگي بولماسا
آي - ام اوچر گيدر سويگي بولماسا
ييلغيرماق ياد بولار يوزون دوندريپ
اقبال قاچار گيدر سويگي بولماسا
علاوه بر اين گونه تكرارها، تكرار رديف گونهي برخي واژهها مصراعهاست
كه شاعر به قصد تاكيد بر مضمون كلام آورده است:
سويگي دييمك من منليك دن قاچمادير
سويگي دييمك اوزونگدن - ام گچمه دير
سن سويگي ني سهل زات دير اويتمه
سويگي دييمك يانا – يانا اوچمه دير“15”
در رباعي “بيله موق” رديف گونه “قويمايارلار” نيز مكرر آمده است.“16”
مضمونپردازي:
در بحث مضامين رباعيهاي ناز محمد پقه ابتدا مضامين مشترك اين اشعار با
شعر ديگران ميپردازيم. اشتراك مضامين دليل بر تاثير ناخودآگاه اشعار
ديگران در ذوق و خاطر شاعر تواند بود يا بر سبيل توارد مضمون مشتركي به
واژه آگاهي از دو شاعر از يكديگر آورده شده است:
كريم قربان نفس: تشنه گورسنگ دوداغينا داميپ گيت.
ناز محمد پقه:
تشنه دوداقلار، تشنه چول لره
ياغمير بوليب آسماندان ياغان گرك “17”
كريم قربان نفس:
عيال ار اوجاغين ساقلار دييديلر
سويگيني مونگ تليم حاقلار دييديلر
چاغالاريم اييدير گيدير دييديلر
شيديپ ياش عمريني كويدير دييديلر
ناز محمد پقه:
صارپانگي ساقلارين حاقينگ حاقلارين
بير أر ديين چاغلانگي اكلارين
قوري آغاچ بولوپ يانارين اوزيم
اوجاغينگي سوندورماني ساقلارين“18”
خيام:
گر دست دهد ز مغز گندم ناني
و ز ميكدويي ز گوسفندي راني
با ما هر ني نشسته بر ويراني
عيشي بود آن نه حد هر سلطاني
ناز محمد پقه:
بير كاسه قيز غين چاي بير دوويم چورك
بير - ام آرما، بير - ده مهربان يورك
ايكيميزه بو دنيا ده عزيزيم
دوغري دان - ام موندان باشغا نه گرك؟“24”
اما در عبارت پقه، تكرار مضامين نيست، اگر چه تكرار نيز زيباست و براي هر
صاحب دلي يك مضمون جلهاي خاص دارد. رباعيات پقه جايگاه ظهور مضامين
جديد نيز هست و مضمون آفريني شاعر از نظرگاههاي مختلفي صورت پذيرفته
است.
يكي از شيوههاي مضمون آفريني، خلق مضامين جديد با بهرهگيري از مضامين
تكراري و قديمي است. “لاله”هاي دختران تركمن كه سخت از هجران و رنج
ديرين ايشان دارد. شاعر در رباعي “قيز يورگي” همان رنج نامهي دختران را
با مضمون تازهاي بيان ميدارد:
قيز يورگنينگ يانان اودي لاله دير،
اول لالهلر بير آخميرلي نالادير،
هر بند ينده چوكن مازار كيمينگكي؟
دورت اؤروملي قارا ساچلي بالادير.“25”
استفاده از مضامين كنايي در مجموعهي رباعيات اندك نيست - كنايه به
دليل فعاليت ذهن براي درك پيام، درد خاطر مخاطب ماندگارتر است. كنايات
“بورني گوگه توتماق، ديزا چوكيپ اوتورماق، ال بيلن ياقا توتماق، گوزدن
قاچماق”، از نمونههاي موجود در رباعيات ناز محمد پقه است.
بهرهگيري از ضرب المثلها، باورهاي عاميانه، بازيها و سرگرميهاي
كودكانه، دقت در جزئيات زندگي معاصر و استفاده از آن در آفرينش مضامين
جديد، ايجاد مضمون، بر خلاف مضامين رايج در شعر كلاسيك از طرق مضمونيابي
نزد شاعر رباعيات است كه جهت جلوگيري از اطالهي كلام به چندين مورد
اشاره ميشود.
باور عاميانه تاثير افلاك و ستارگان بر احوال آدمي در رباعي زير جالب
توجه است:
بير آدام بو يردن گوچدي بو گيجه
ماخمالا بوره نيپ گچدي بو گيجه
من شو ماحال آيا باقيپ اوتيرديم
آسماندا بير ييلديز اوچدي بو گيجه“26”
در باور كودكان تركمن غرش رعد، صداي طبل پيرزني است. شاعر صداي غضبناك
پيرزن را باعث گريهي آسمان بر احوال برادر خويش، زمين ميداند:
قاري ماما لانگنگا راسين قاقيپ دور
غاضاب بيلن ير شارينا باقيپ دور
آسمان قارداشيني بو حالدا گوروپ
گوز ياشيني دوومه دوومه دوكوپ دور“27”
قبلا اشاره شد كه مضامين تكراري در لباسي جديد، بديع مينمايد. خصوصا اگر
احساس و عاطفه در انتقال پيام عنصري قوي باشد، كهنگي نخواهد داشت به
قول مولانا سخن تازهاي است كه دو جهان از تازه ميشود. رباعي ذيل با
توجه به بار عاطفي قوي اگر چه مضوني تازه ندارد. قبول عام يافته است:
قيزلار مني سازيم اوچين سوين دير
گويزلر مني يازيم اوچين سوين دير
هر بير كيشي هر سبابلي سويسه-ده
انم پاخير اوزوم اوچين سوين دير“28”
توجه به دستاوردهاي تكنيك جديد، بيانگر عدم غفلت شاعر از دستمايههاي
تازه براي ابداع معني و ايجاد مضمون است. در مصراع ذيل شاعر خود را چون
پرنده و ماشيني تصور ميكند كه فرمان و ادارهي حركتش در اختيار معشوق
است:
سنگ الينگده منينگ پريم، فرمانيم.“29”
نكتهي آخر اين كه در ادبيات عرفاني و فلسفهي اسلامي پيوند آباء علوي و
امهات سفلي جهت ايجاد مواليد ثلاث مطرح است. فلك عاشق است و زمين
معشوق. در اين رباعي شاعر “آتش عشق خويش را در طلوع آتشين خورشيد
ميبيند و سوختن آن را ناشي از سوز عشق ميداند. اين موضوع در ادبيات
تركمن، بديع و شگفت است:
گـونش-ده من يالي كوين بولمالي
سيريني ايل لره يايان بولمالي،
بو گون - ام اير بيلن اوت آليپ چيقدي
اول، يرده بيريني سؤين بولمالي“30” پانويس
1- شفيعي كدكني، محمدرضا; گزيده غزليات شمس، مقدمه.
2- قاري ماما، ص 8.
3- دوستوما، ص 23.
4- اقبالينگ اوركي، ص 7.